Do Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Adama Asnyka trafił stary kaliski kalendarz na 1914 rok. Odnalazła go na strychu i przesłała do Kalisza mieszkanka Wadowic. Wydawnictwo wydaje się na tyle interesujące, że warto je skrótowo zaprezentować.

           Okładkę książkowego, ponad dwustu stronnicowego kalendarza zdobi fotografia Kollegjaty Kaliskiej,  są dane wydawcy: Księgarni i Składu Materjałów Piśmiennych St. Rappak J. Ligocki, Kalisz, Marjańska 10, dane dotyczące druku: w Tłoczni Gazety Kaliskiej w 1913 i cena: 30 kopiejek.

            Kalendarz przetrwał pogrom miasta zgotowany przez Prusaków w sierpniu 1914 roku, kiedy to Kaliszowi i jego mieszkańcom zadano ciosy porównywalne do tego co spotkało Warszawę w 1944 roku. Echo tych tragicznych wydarzeń pobrzmiewa m.in. na kartach Nocy i Dni Marii Dąbrowskiej. Tymczasem przeglądając kalendarz nic nie zapowiada hekatomby i tego, że nie będzie to jednak rok zwyczajny. Pierwsze i ostatnie karty wypełnione są anonsami przywołującymi uwagę czytelników do miejscowych firm, zakładów i instytucji. Jest tego grubo ponad setka, pisanych piękną ówczesną polszczyzną, w ozdobnych ramkach, wymyślnie ilustrowanych. Są i reklamy ogólnopolskie, Zakładu Leczniczego Zdrojowo-Hydropatycznego cały rok otwartego Nałęczów czy Ciechocińskiego Zakładu Kąpielowo-Zdrojowego, powiat Nieszawski, gubernia Warszawska. Nie zabrakło hasła Popierajcie przemysł krajowy.

            Właściwe kalendarium poprzedzone jest wykazem Dni Galowych, które należy obchodzić przez nabożeństwo
i uwolnienie uczniów od lekcji. Należą tu dni urodzin, imienin, rocznice koronacji i ślubów Cesarskiego Domu Rosyjskiego. Obok Jego Cesarskiej Mości Najjaśniejszego Pana Mikołaja II Aleksandrowicza, jego Najdostojniejszej Małżonki i Dzieci, mowa jest o Najdostojniejszej Matce Najjaśniejszego Pana, Najdostojniejszym Bracie, Najdostojniejszych Siostrach, Najdostojniejszych Stryjach i Ciotkach Najjaśniejszego Pana. Wymienienie tego najdostojniejszego towarzystwa, z datami urodzin i imienin pochłania bite trzy strony kalendarza.

           Dalej kalendarz przywołuje święta ruchome przed Wielkanocą, a więc niedziele: starozapustną, mięsopustną, wstępną, suchą, głuchą, środopostną, białą i kwietnią. Z kolei wymienia się i opisuje przypadające w 1914 roku zaćmienia słońca i księżyca.

            Miesięczne kalendaria sporządzane są odrębnie według kalendarzy polskiego i rosyjskiego  z wymienieniem solenizantów, osobno dla każdego z nich, z przywołaniem świąt. Jest też rubryka świąt wyznania Mojżeszowego. Np. w styczniu są Szabaty dnia 3, 10, 17, 24, 31; dnia 28-tego Rozchodesz, czyli
1-szy dzień miesiąca Szwat. Podaje się też godziny wschodu i zachodu słońca.

             Po grudniu następuje obszerny wykaz imion słowiańskich na rok 1914. Są tu m. in.: Bogufał, Bogumir, Chlebosław, Cichomir, Cierpisława, Długosława, Krzepimir, Lubomił, Ojcomił, Przesława, Rosława, Swatasz, Tomira, Wiarosława, Witosława, Włastybor, Walidar i Wszemił.

             Dalej idą terminy wnoszenia podatków skarbowych i różnych opłat, opłaty stemplowe od próśb i podań, opłaty pocztowe. Przykładowo: listy zamknięte opłaca się w kraju po 7 kopiejek od łuta, jeżeli waży więcej niż łut opłaca się po 7 kopiejek za każdy łut, lub część tegoż; za granicę 10 kopiejek za każde 15 grm, albo część takowych. 

              W spisie rzeczy kolejną pozycję stanowi część historyczno-statystyczna, a w niej Z historji Guberni Kaliskiej, historji Kalisza, miast powiatowych Guberni Kaliskiej i miast niepowiatowych. Gubernia Kaliska w 1914 roku liczyła prawie półtora miliona mieszkańców. W Kaliszu mieszkało 66 tysięcy osób, z czego na rzecz rodzaju żeńskiego przypadało 29 tysięcy. Wyznania prawosławnego było 5 606 osób, rzymsko-katolickiego 31 372, ewangelickiego 7 026, mojżeszowego 21 287 i kilkaset osób innych wyznań. Teren guberni po 1866 roku, po okrojeniu w  wyniku którego wypadły Piotrków Trybunalski, Radom i Częstochowa, obejmował powiaty: kaliski, słupecki, koniński, kolski, łęczycki, turecki, sieradzki i wieluński. Największymi miastami po Kaliszu były: nie będąca siedzibą powiatu Zduńska Wola – 30 tysięcy mieszkańców, i miasta powiatowe Łęczyca – 15 tys., Koło – 13 tys., Wieluń – 12 tys., Turek – 11 tys., Konin – 10 tys., Sieradz - 9 tys.

            Po informacjach historyczno-statystycznych następuje Dział Literacki. Tu pomieszczono m.in. wiersze miejscowych autorów, okolicznościowe wspomnienie o księciu Józefie Poniatowskim w 100-lecie zgonu (bywał  w Kaliszu), notki o cmentarzach kaliskich, artykuł o śnie i sennych marzeniach (Sen jest przeciwieństwem czuwania, czyli jawy), satyrkę na Wielką Prowincję, historię Cudownego obrazu św. Józefa w Kollegjacie Kaliskiej, historie Towarzystwa Wzajemnego Kredytu i Towarzystwa Pożyczkowo – Oszczędnościowego w Kaliszu.

             Informacyjno – adresowa część kalendarza wymienia władze gubernjalne, powiatowe i miejskie w Kaliszu, instytucje, szkoły, szpitale, sądy, poczty, banki, duchowieństwo, stowarzyszenia i instytucje społeczne. Odpowiednie dane zamieszczono dla każdego z powiatów guberni. Dział otwiera informacja, że Gubernator, rzeczywisty radca stanu, Tryfiljusz, syn Łukasza, Rafalskij przyjmuje w interesach służbowych i prywatnych codziennie od godz. 11 do 12 w południe; Gmach Rządu Gubernialnego, telefon nr 1. Wice-Gubernator, radca stanu, Walerian, syn Waleriana, Lipin, godziny przyjęć te same; Gmach Rządu Gubernialnego, telefon nr 2.

            Zatrzymajmy się na chwilę przy kaliskim szkolnictwie. Wymieniono nazwiska urzędników w Kaliskiej Dyrekcji Naukowej (rodzaj Kuratorium Oświaty) oraz nauczycieli w Gimnazjum Filologicznym, Szkole Realnej, Gimnazjum Żeńskim, Szkole Handlowej, Szkole niedzielno-handlowej, siedemnastu szkołach miejskich,  trzech zakładach naukowych żeńskich, czterech szkółkach elementarnych i dziewięciu zakładach naukowych żydowskich.

             Kalendarz zawiera też informacje o bibliotekach: Publicznej Bibliotece i Czytelni im. A. Mickiewicza założonej w 1908 roku i posiadającej 8 tysięcy tomów, oraz bibliotece tworzonej od 1906 roku, liczącej ponad 6 tysięcy tomów a powołanej przy Stowarzyszeniu dla Samokształcenia – kursach popularnych im. A. Asnyka.

             Kalendarz Kaliski na 1914 rok zamyka lista jarmarków w 54 miejscowościach guberni. Zainteresowanych informuje się, że w Kaliszu jarmarkow 7: dwa tygodnie przed Wielkanocą, trzydniowy na konie i inwentarz; dwa tygodnie po św. Michale, trzydniowy na konie, inwentarz
i chmiel, we wtorki po Oczyszczeniu NMP, przed św. Markiem, po św. Idzim, po św. Jadwidze i po św. Marcinie. W Kole jarmarkow 6: we wtorki po Oczyszczeniu NMP, po niedzieli środopostnej, po św. Stanisławie, po Podwyższeniu Krzyża św., przed św. Szymonem i Judą i po św. Katarzynie. Turek jarmarków ma 6: we wtorki: po Trzech Królach, po niedzieli kwietniej, po Bożym Ciele, po Wniebowzięciu NMP, po św. Łukaszu, po Niepokalanem Poczęciu NMP. W Koninie także 6 jarmarków: w czwartki przed niedzielą mięsopostną, przed niedzielą palmową, przed Wniebowstąpieniem Pańskim, po św. Bartłomieju, po św. Łukaszu Apostole, przed trzecią niedzielą Adwentu. I tak dalej, i tak dalej w 50 kolejnych miejscowościach.

         Niestety rok 1914 nie spełnił oczekiwań kaliszan. Przyniósł im zagładę miasta, śmierć wielu, tułaczkę i łzy. Dziesięciokrotnie zmniejszył liczbę mieszkańców miasta. Zabudowa śródmieścia legła w gruzach po ostrzeliwaniu i podpaleniach. Skutki owego niezwyczajnego roku 1914 trwają do dziś.

 Krzysztof Abram, wrzesień 2006 r.