Bolesława Pobożnego Statut Kaliski z roku 1264 dla Żydów

BOLESŁAW THE PIOUS AND THE "KALISZ STATUTE" FOR THE JEWS OF THE YEAR 1264


Jews in Poland

The First Jews in Poland
Polish Jews in World War II
Jews in Present Day Poland
History of the Jews in Poland - Early History - created by Mike Rosenzweig, Ph. D. 
Sprawiedliwi wśród narodów świata - Józef i Michalina Jaworowiczowie
Ojciec Adam Sztark - sprawiedliwy z Kalisza
Żydowska dzielnica w Kaliszu
Władysław Kościelniak
- Spotkanie z przeszłością
Tysiąc lat wspólnej Ojczyzny

Kalisz Statute
Artur Szyk - Statut Kaliski

Władysław Kościelniak o Statucie Kaliskim
Tekst polski Statutu Kaliskiego.
Tekst łaciński Statutu Kaliskiego.
"Bolesława Pobożnego Statut Kaliski z roku 1264 dla Żydów" - opracowanie Józefa Sieradzkiego
BOLESŁAW THE PIOUS AND THE "KALISZ STATUTE" FOR THE JEWS OF THE YEAR 1264
Statut Kaliski ilustrowany przez Artura Szyka


Tysiąc lat obecności oraz ofiara mienia, zdrowia i życia na rzecz ojczyzny wystarczy, by "obcego" zamienić we współgospodarza i współobywatela zasługującego na szacunek" (profesor Jerzy Tomaszewski)

TYSIĄC LAT WSPÓLNEJ OJCZYZNY

Tora     Wedle legendy żydowscy uchodźcy z Niemiec w dobie średniowiecza uciekający przed pogromami usłyszeli głos z niebios podpowiadający im miejsce osiedlenia: "Po lin", co po hebrajsku znaczy "tu spocznij". Tak też uczynili i tymi dwoma hebrajskimi słowami nazwali nasz kraj. Ta mityczna etymologia oddaje istotę związku Żydów z Polską.
     Żydzi po zburzeniu świątyni Jerozolimskiej opuścili swój kraj i rozproszyli się po świecie. Do Polski na początku powstania jej państwowości. Stanowili jedną z liczniejszych mniejszości w I i II Rzeczpospolitej. Różnice religijne, cywilizacyjne i obyczajowe a także odmienność języka oraz stroju przyczyniły się do tego, że Żydzi tworzyli zbiorowość wyizolowaną w polskim społeczeństwie. Zorganizowani byli w autonomiczne gminy, które łatwo dopasowywały się do prawa niemieckiego polskich miast. Stali się czymś w rodzaju odrębnego stanu. Izolacja nie była jednak całkowita. Wiele elementów kultury podlegało wzajemnej adaptacji. Żydzi przekazali Polakom znajomość techniki właściwej Europie Zachodniej. Przejęli natomiast wiele wątków folklorystycznych, a także nosili ubiory stylizowane na stroje szlacheckie. Język jidysz, który powstał z nałożenia się dwóch języków hebrajskiego i niemieckiego został wzbogacony o słowiańskie słownictwo i frazeologię.

RAZEM CZY OSOBNO

     W dawnej Rzeczpospolitej Żydzi utrzymywali się nie tylko z lichwy i handlu. Dzięki temu, że wszyscy żydowscy chłopcy po ukończeniu trzeciego roku życia szli do chederu - żydowskiej szkoły religijnej, posiadali rzadką na owe czasy umiejętność pisania i czytania a także liczenia. Wykształcenie zapewniło części żydostwa polskiego szczególną pozycję społeczną ponieważ Żydom chętnie oddawano w dzierżawę podatki i dobra. Wielu trudniło się także służbą na dworach szlacheckich, magnackich a nawet na dworze królewskim. Zajmowali się również leczeniem i aptekarstwem.

     Konkurencja ekonomiczna oraz różnice religijne narażały niejednokrotnie Żydów na różne przejawy nietolerancji. Oskarżenia o profanację hostii, tak zwane "mordy rytualne", czary, zatruwanie wody lub pokarmu kończyły się na ogół procesami i tumultami antyżydowskimi. Władze miejskie, z poparciem duchowieństwa, narzucały Żydom liczne ograniczenia gospodarcze i nadzwyczajne daniny.

    Statut Kaliski Bolesława Pobożnego z 1264 r. łagodził nieco tę sytuację. Wyjmował on bowiem Żydów spod prawa miejskiego, poddawał pod sądownictwo książęce oraz zapewniał swobodę handlu i operacji kredytowych, jak również możliwość tworzenia samorządu gminnego, bezpieczeństwo osób i mienia oraz swobodę praktyk religijnych. Statut ten stał się wzorcem praw Żydów w Polsce aż do upadku jej niepodległości w XVIII w. Prawa te przyczyniły się do utworzenia obrazu tolerancji polskiej.  (...)

Bogna Pawlisz


Władysław Kościelniak o Statucie Kaliskim

      Bolesław Pobożny, książę kaliski wydał zbiór przywilejów dla Żydów, zwany w literaturze STATUTEM KALISKIM. "Statut" ten oparty został na wcześniej wydanych prawach, jakie Żydzi otrzymali w Czechach, Austrii i na Węgrzech. Składa się on z 37 artykułów i regulował podstawowe problemy gospodarcze, organizacyjne i kulturowo-religijne wszystkich gmin żydowskich w Wielkopolsce. Początkowo "Statut" obowiązywał tylko tam, potem, za króla Kazimierza Wielkiego, w całym Królestwie.
Synagoga kaliska - rys. Władysława Kościelniaka       O prawodawcy - Bolesławie Pobożnym - napisano, że "był wybijającym się władcą na księstwie kaliskim i przerastał o kilka głów swego ojca Odonica". Jeszcze przed ukazaniem się "Statutu", w końcu XII w. książę kaliski, syn Mieszka Starego, a potem i sam Mieszko III wydzierżawili mennicę Żydom, którzy bili tu monety z napisami hebrajskimi. Wkrótce po podpisaniu "Statutu", w r. 1285 Żydzi kaliscy uzyskali zezwolenie na założenie cmentarza, w 1380 r. król Kazimierz Wielki zezwolił im na wybudowanie synagogi. Józef Sieradzki pisze, że "przez córkę Bolesława Pobożnego - Jadwigę, później żonę króla Władysława Łokietka, nić wiedzie do Kazimierza Wielkiego, który zatem w swym stosunku do Żydów miał najlepsze tradycje po swym wielkopolskim dziadku". Nic też dziwnego, że przywileje te powodowały bunty. "W roku 1530 w Polsce rzemieślników Polaków prawie nie było, a kupców pięciuset jest tylko. Żydzi zaś mają 3200 kupców, a trzy razy tyle rzemieślników". Przywileje te potwierdzają niemal wszyscy królowie, poza królową Jadwigą, Jagiełłą, Władysławem Warneńczykiem i Janem Olbrachtem.
      W latach 1926-28 artysta malarz i grafik - Artur Szyk opracował w Paryżu, a potem wydał drukiem w Monachium, artystyczne opracowanie "Statutu kaliskiego" w nakładzie 500 egzemplarzy na kartach formatu 38,6x32, 1 cm. Opracowanie A. Szyka jest bardzo piękne pod względem dekoracyjności i patriotycznej treści. Niemal każdy kawałek zaprojektowanej przestrzeni jest potraktowany dekoracyjnie: liternictwo pisane w czerwieni i czerni, hebrajskie podobnie potraktowane. Poszczególne karty zawierają tematyczną ilustrację barwną i inicjały, których ilość na poszczególnych kartach dochodzi nawet do trzydziestu. Wydaje się, że całość jest jakby przedekorowana. Podkreślana jest polskość, patriotyzm i historia Żydów polskich: jest król Kazimierz Wielki w majestacie, jest żydowski bankier przy interesie, jest wojsko polskie, jest i Berek Joselewicz czy żydowski cymbalista, który przypomina Jankiela z "Pana Tadeusza". Jest także i wizyta Ottona III w Gnieźnie. Na jednej z kart autor przedstawia także swoją podobiznę. Przez wszystkie plansze przewija się, jako element dekoracyjny, orzeł polski w koronie i pięknych stylizacjach. Jest też Pogoń Litewska i Archanioł - herb Rusi. Dwukrotnie, obok innych herbów i godeł, występuje herb województwa kaliskiego. Jest też plansz a przedstawiająca żydowskich kupców handlujących na morzu w Gdańsku zbożem i drewnem.
      Teksty "Statutu" pisane są po polsku, łacinie, niemiecku, francusku i hebrajsku. Wydaje się jednak, że Szyk niezupełnie dokładnie zapoznał się z historią "Statutu", bowiem tekst zaczyna się od króla Kazimierza Wielkiego a nie od Bolesława Pobożnego. Na planszy wprowadzającej, przedstawiającej króla Kazimierza Wielkiego, tekst zawiera (zapewne z winy autora) błędną zasadniczą informację, wymieniając jako prawodawcę "Statutu kaliskiego" Bolesława Wysokiego, wywodzącego się z Piastów Śląskich, który zmarł na 20 lat przed urodzeniem właściwego prawodawcy - Bolesława Pobożnego z linii Piastów Wielkopolskich.
Artur Szyk       Egzemplarz, który tu opisuję znajduje się w Bibliotece Głównej przy ul. Legionów w Kaliszu i został zakupiony przed kilkunastu laty w jednym z antykwariatów. Egzemplarz jest niekompletny i dlatego zwróciłem się do p. Marka Szukalaka z Łodzi, posiadacza kompletnego egzemplarza o pełną o "Statucie" i jego autorze informację. Pozwalam sobie zamieścić pełną treść nadesłanego do mnie listu.

      "Statut kaliski" Artura Szyka powstał w latach 1926-28 i zajmuje obok późniejszej "Hagady" szczególne miejsce w twórczości artysty, jak też w dziejach kultury polskiej i żydowskiej. Jednocześnie ukazany jako akt dziejowe j tolerancji wpisał się na stałe, jako trwały element w historię stosunków polsko-żydowskich. Inspiracją do jego powstania stał się - jak twierdził sam autor - przewrót majowy w 1926 roku. Swoje dzieło - "świadectwo pracowitości, sumienności i dbałości o historyczne szczegóły", artysta zadedykował Józefowi Piłsudskiemu, uważając go za wroga nacjonalizmu i ofiarując mu własnoręcznie egzemplarz nr 1, który znajduje się obecnie w Zakładzie Zbiorów Ikonograficznych Biblioteki Narodowej w Warszawie. Druk tego wydania w technice heliograwiurowej trwał trzy lata i został ukończony 25 stycznia 1932 r., w drukarni F. Brückanna w Monachium, dla Wydawnictwa Okrągłego Stołu w Paryżu. Odbito 25 egzemplarzy poza obiegiem, numerowanych cyframi od I do XXV, oznaczonych inicjałami H.C. (skrót H.C. oznacza hors commerse, czyli poza obiegiem - przyp. M.Sz.) oraz 500 egzemplarzy numerowanych cyframi arabskimi od 1 do 500, wszystkie na papierze specjalnie wyprodukowanym dla tego wydania, każdy egzemplarz sygnowany przez artystę (...) Całość składa się z 45 luźnych kart oraz jednej dodatkowej pełniącej rolę kolofonu i umieszczona jest w sztywnej tece, na której został wytłoczony w złotym kolorze ukoronowany orzeł z trzema herbami: Pogonią, Archaniołem i Gryfem.
      Grzbiet i krawędzie boczne teki są obciągnięte skórą, natomiast resztę oprawiono w czerwone płótno. Poszczególne plansze mają wymiary 38,6x32,1 cm. Część z nich jest sygnowana i posiada napisy pozwalające ustalić datę powstania. Trzy z nich, jak wskazują daty umieszczone przez artystę, wykonano w trakcie druku. Zawarte na planszach ryciny są ponadto srebrzone i złocone. W Polsce do tej pory udało się odnaleźć sześć tek "Statutu Kaliskiego", w tym dwie kompletne. Oryginały malowane przez Artura Szyka zachowały się i znajdują się w Muzeum Żydowskim w Nowym Jorku, złożone jako depozyt przez rodzinę artysty.

      Pan Szukalak nadesłał mi pięknie wydany wiersz o artyście, autorstwa Henryka Zbierzchowskiego a opracowany do druku przez Jerzego Andrzejewskiego, na pamiątkę uroczystości jubileuszowych 30-lecia Łódzkiego Towarzystwa Przyjaciół Książki.
      Oto ten wiersz:

Byłem... widziałem... zapomnieć nie mogę
I wciąż wrażenie wydobywam z ciemnic,
Bo mojej duszy pokazałeś drogę
Do Kraju Sztuki pełnego tajemnic.
Jesteś jak dawne mnichy-czarodzieje
Gdy twój pędzelek w słońcu się zanurzy,
Stwarzasz rycerskie barwne epopeje
Na skrawku mniejszym od listeczka róży.
A jednak cały świat ten lilipuci
Gdy go mikroskop dobędzie z ukrycia,
Czuje i myśli, cieszy się i smuci
I tętni rytmem i płynnością życia.
Statut Kaliski, twe najwyższe dzieło
Służyć nam będzie długo ku nauce,
Że to, co piękne i co już minęło
Raz jeszcze odżyć może tylko w sztuce.
Jest w twych kartonach kolorów opiłość
Ale w niej także światło serca gorze,
Bo je ojczyzny rozświetliła miłość
Historii Polski iluminatorze.

 

WŁADYSŁAW KOŚCIELNIAK, Kalisia Nowa nr 9/97


Kilka słów 
- o - 
„Statucie Kaliskim”

     Jak wiadomo w dn. 4 i 5 czerwca  (1929 roku – przyp. red.) w salach Rady Miejskiej będzie wystawiony „Statut Kaliski” iluminowany rękopis art. malarza Artura Szyka. Wobec tego, sądzimy, iż nie od rzeczy będzie przypomnieć społeczeństwu kaliskiemu czym jest „Statut Kaliski”. Wiadomości o nim oraz jego tekst czerpiemy z obszernej monografii Gminy Izraelskiej w Kaliszu Adama Chodyńskiego, drukowanej w ”Kaliszaninie” (rok 1882, numer 89-96).

     „Statut Kaliski” został nadany żydom Księstwa Kaliskiego w roku 1264 przez dostojników księstwa, zebranych pod rezydencją Bolesława Pobożnego (1239-1279) księcia kaliskiego. Przywilej ten jest najstarszym pomnikiem prawodawstwa polskiego z tej epoki. Jest on znakomitym – powiada Chodyński – pod wieloma względami; składa się z 36 artykułów „tchnących wyrozumiałością i tolerancją o wiele wyższą nad wiek w którym został żydom nadany” (Kraushar; Historia Żydów w Polsce).
     Podajemy przywilej w całości:

1.       Kiedy jest sprawa przeciwko żydowi, nie może przeciw niemu świadczyć chrześcijanin sam, lecz razem z innym żydem.

2.       Kiedy chrześcijanin pozywa na żyda o zastaw, żyd zaś utrzymuje, że żadnego nie wziął, wtedy żyd przysięgą się uwolni.

3.       Kiedy chrześcijanin utrzymuje, że na zastaw od żyda mniej pieniędzy otrzymał, aniżeli żyd teraz żąda, żyd przysięgą dowód złoży.

4.       Kiedy żyd, nie mając świadków, utrzymuje, że chrześcijanin zastaw wypożyczył chrześcijanin się odprzysięże.

5.       Prócz rzeczy kościelnych i krwią zabarwionych wolno żydom wszystko brać w zastaw.

6.       A gdyby zastaw jaki był kradziony, żyd się odprzysięże, że o kradzieży nie wiedział, a chrześcijanin winien mu kapitał na zastaw ten wypożyczony z procentem zapłacić.

7.       Kiedy zastaw chrześcijanina przez ogień lub kradzież u żyda zginie, żyd od nalegającego chrześcijanina.

8.       Żydzi w sporach swoich (tj. między sobą) wyłączeni są spod sądów miejskich; zostają pod opieką króla lub wojewody.

9.       Za zranienie żyda, słuszna kara i koszta kuracji.

10.   Za zabicie żyda słuszna kara i konfiskata majątku.

11.   Za uderzenie żyda kara zwyczajna w kraju.

12.   Żydzi ceł większych od mieszczan nie płacą.

13.   Od przewożonych zmarłych nic nie płacą.

14.   Chrześcijanin niszczący cmentarz oprócz kary zwyczajnej majątek traci.

15.   Rzucający kamieniem na szkołę żydowską odda wojewodzie dwa funty pieprzu.

16.   Gdy żyd u swojego sędziego ulegnie karze, która się „wandel” nazywa, zapłaci mu funt pieprzu. („Wandel” wina pieniężna).

17.   Gdy żyd raz i drugi od swego sędziego zapozwany, nie stawi się, zapłaci karę zwyczajną, gdy się trzeci raz nie stawi zapłaci karę stosunkowo wyższą.

18.   Za zranienie żyda, żyd płaci karę zwyczajną.

19.   Przysięga na dziesięć przykazań nie powinna być żydowi naznaczoną, tylko o wartość przechodzącą szacunek 50 grzywien srebra, a w mniejszych rzeczach przed szkołą przysięgać będzie.

20.   Gdyby dowodów nie było, kto zabił żyda my żydom damy przeciw podejrzanym prawną opiekę.

21.   Za gwałt na żydzie wyrządzony, chrześcijanin będzie karany podług prawa ziemskiego.

22.   Sędzia żydowski żadnej sprawy przed sąd nie wytoczy, jeżeli do tego przez skargę strony spowodowany nie będzie.

23.   Gdy chrześcijanin odbierze dany żydowi zastaw, a procentu nie zapłaci w ciągu miesiąca, przybywa procent od procentu.

24.   U żyda nikt na kwaterze być nie ma.

25.   Nie wolno jest żydom wypożyczać pieniądze na dobra nieruchome.

26.   Odwodzenie dziecka żydowskiego, jako kradzież uważane będzie.

27.   Zastaw gdy rok i dzień u żyda pozostaje, staje się jego własnością.

28.   W dnie świąt swoich, żydzi nie mogą być przymuszani do oddawania zastawu.

29.   Zastawy od nich gwałtem biorący ściągnie na siebie karę.

30.   Nie wolno żydów oskarżać o używanie krwi chrześcijańskiej.

31.   Występki żydów w ich szkołach sądzone być mają.

32.   W jakiej monecie żyd pożyczał, w takiej żądać może oddania długu z należnym procentem.

33.   Konie żydzi w zastaw tylko we dnie brać mogą.

34.   Mincarzom nie wolno chwytać żydów pod pretekstem, że fałszują pieniądze.

35.   W gwałcie nocnym sąsiedzi żydowi pomoc dać winni pod kara 30 szelągów.

36.   Wolno jest żydom wszystkie towary kupować, chleba i innych żywności dotykać się.

     Przywilej kaliski był później z pewnymi zmianami nadawany przez innych książąt polskich, a w roku 1347 wszedł do zbioru praw Kazimierzowskich. Był on kamieniem węgielnym wszystkich innych praw polskich dla żydów.
     Ze Statutu Kaliskiego widać, że tolerancja polska podstawami sięga bardzo głęboko i leży we krwi Polaków. Prawda, że podobne ustawy były wydawane i w innych krajach, ale tylko w Polsce naprawdę były wykonywane.
     „Statut” przybrany obecnie w dostojną i przepiękną szatę iluminowanego rękopisu, co mu się słusznie ze względu na wiek należy, głosi imię Polski poza jej granicami.

     Za piękną iluminacje, przedstawiające dzieje Polski, za wydobycie tego prastarego zabytku należy się p. Szykowi głęboka wdzięczność. Tu w Kaliszu ujrzał „Statut” światło dzienne, obecnie w Ratuszu prastarego grodu Kaliszanie oglądać i podziwiać go będą.

Podał Stefan Dybowski, Gazeta Kaliska, 2 czerwca 1929 roku.


ALEXANDER REX

INSERI MANDAT PRIVILEGIUM IUDAEORUM CONCESSUM OLIM A BOLESLAO DUCE.

     Priv: libertatis et iuris iudaeorum, per Boslaum Duc: Major: Pol: Proav: Cas: Mag: Pol: Regis in Calis: in crastino Assumpt: V: Mariae, anno Domini 1264 editum, tandem Cracow: in die BB: Dyonisij et Sociorum ejus; anno Domini 1343 per dictum Magnum Casimirum Regem Poloniae et ejusdem Boleslai Pronepotem confirmatum, quod Nos Alexander Rex non confirmando confirmatione speciali, sed ad cautelam defensionis contra iudaeos privilegijs Regni in istum codicem congestis adscribi mandavimus; sic ut ejus sequitur tenor:

In Nomine Domini, amen.

     Ne decreta Regia cum fluxu temporis a memoria deciderent hominum, digne prudentium ratio stabilivit cum ea apicibus futurorum notitiae voluit jugiter commendare; quapropter Nos Casimirus Dei gratia Rex Poloniae, necnon Terrarum Cracoviae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cujaviae, Pomeraniaeque Dominus et Haeres, notitiae universorum tam praesentium quam futurorum praesentibus declaramus, quod cum nostram nostrorumque Baronum praesentiam accedentes viri idonei, nostrique fideles indaei Terrarum nostrarum nobile privilegium Ducis Boleslai, divae memoriae quondam Ducis Poloniae Proavi nostri charissimi, super juribus suis ostendissent, supplicarunt humiliter, ut ipsum privilegium nostro Regio insignio innovare, et confirmare dignaremur, privilegij aut ejusdem de verbo ad verbum tenor talis extat.

     In Nomine Domini Amen. Humani generis actiones nisi vigeant voce testium, aut testimonio literarum celeriter transeunt, et prorsus a memoria relabuntur, igitur Nos Boleslaus Dei gratia Dux Majoris-Poloniae notum facimus tam praesentibus, quam futuris, ad quorum notitiam devenerit praesens scriptum, quod iudaeis nostris per totum districtum nostri Dominij constitutis eorum statuta et privilegia quae a Nobis obtinuerunt, de verbo ad verbum prout in sequenti serie continetur, taliter duximus declaranda.

Christianus non debet admitti ad testimonium contra iudaeum, nisi poterit probare per iudaeum et christianum.

     Primum quidem statuimus: ut pro pecunia, aut pro quacunque re mobili vel immobili, aut in causa criminali quae tangit personam aut res iudaci, nullus christianus contra iudaeum nisi cum christiano et iudaeo in testimonium admittatur.

Si christianus pro pignoribus citat iudaeum et ille non confitetur, iudaeus per iuramentum evadat.

     Item si christianus iudaeum impedit asserens quod ei pignora sua obligaverit, et iudaeus diffitetur, et christianus judaei simplicibus verbis fidem noluerit adhibere, judaeus jurando super aequivalente sibi oblato suam intentionem probabit et transeat absolutus.

Si pro minori pecunia asserit christianus quod iudaeo pignus obligavit, iudaeus per juramentum probabit.

     Si christianus obligaverit iudaeo pignus, asserens quod iudaeo pro minori pecunia obligaverit quamque iudaeus confiteatur, jurabit iudaeus super pignore sibi oblato, et quod juramento probaverit christianus ei solvere non recuset.

Si iudaeus dicat christiano se aliquid mutuasse, christianus se iuramento expurgabit.

     Item si iudaeus christiano testibus non assumptis dicat se pignus mutuasse, et ille negaverit, super hoc christianus solius sui juramento se expurget.

Judaeus pro pignore omnia potest recipere exceptis vestibus sacris et madefactis sanguine.

     Judaeus recipere poterit nomine pignorum omnia quae sibi fuerint obligata, quocunque nomine vocentur, nulla de his requisitione facta, exceptis vestibus sangvinolentis madefactis et sacris vestibus quas nullatenus acceptabit.

Item iudaeus contra christianum iurabit quod nesciebat pignus furatum aut violenter ablatum dum obligabatur ei, sic ergo se purgat.

     Item si christianus impediret iudaeum, quia pignus quod iudaeus habet, ei furtim vel per violentiam sit ablatum, iudaeus juret super illo pignore, quod cum recepit, furtim ablatum vel raptim ignoraverit, hoc in suo juramento implicito quanto sit pignus hujusmodi obligatum probabit, et sic expurgatione facta christianus sortem etˇusuram ei persolvet, quae medio tempore accreverunt.

Si christianus aliquid apud iudaeum impignoravit, et iudaeus suum cum illo amisit jurabit iudaeus et absolvetur a petitis.

     Si autem iudaeus per casum incendij, aut per furtum, aut per vim res suas cum ablatis sibi pignoribus amiserit, et hoc constiterit, et christianus qui hoc obligaverat, nihilominus cum impetit, iudaeus juramento se proprio absolvet.

Civitas nihil habet agere cum iudaeis, nisi Princeps vel Palatinus, pro reatu vero personae solus Princeps iudicabit.

     Item si iudaei inter se de facto discordiam moverint, aut gverram, iudex civitatis nostrae nullam jurisdictionem sibi vendicet in eosdem, sed Nos tantummodo aut noster Palatinus, vel ejus Judex judicium exercebit, si autem reatus vergit in personam, Nobis tantummodo hic casus reservabitur judicandus.

Item pro vulnere iudaei poena debetur Principi et Palatino iuxta arbitrium et solutio pro curatione.

     Item si christianus judaeo vulnus qualitercunque inflixerit, reus Nobis et nostro Palatino poenam solvat, secundum quod nostram gratiam poterit invenire nostrae Camerae deferendam, et vulnerato satisfaciat pro curatione vulnerum, et expensis, ut jura Terrae nostrae requirunt et exigunt.

Pro capite iudaei poena debetur Principi videlicet confiscatio bonorum.

     Item si christianus judaeum ceciderit, digno judicio puniatur, et omnia. rei mobilia, et immobilia in nostram transeant potestatem.

Pro plaga vel percussione iudaei non sangvinolenta poena debetur Palatino et laeso satisfactio.

     Item si christianus iudaeum ceciderit, ita tamen ut sangvinem non effundat, per Palatinum requiretur secundum Terrae nostrae consvetudinem ab eodem, et percusso seu laeso satisfaciat, quemadmodum in Terra nostra est consvetum; si vero pecuniam habere non poterit, idem pro commisso, sicut justum fuerit, punietur.

De theloneo a iudaeis exigendo.

     Ubicunque judaeus Dominium nostrum transierit, nullus ei aliquod impedimentum praestabit nec molestiam inferat, aut gravamen, sed si aliquas merces aut aliquas res duxerit, muta debeat ex eis provenire per omnia mutarum loca, et sic quoque ipse judaeus non nisi debitam solvat mutam, quam solveret unus civium civitatis illius, in qua judaeus eo tempore commoratur.

De ductione iudaeorum mortuorum.

     Si judaei juxta suam consvetudinem aliquem ex mortuis suis aut de civitate in civitatem, aut de Provincia in Provinciam, aut de una Terra in aliam deduxerint, nihil ab eis per mutarios nostros volumus extorqueri, si autem mutarius aliquid extorserit, ut praedo volumus puniatur.

De dissipatione caemeterii.

     Item si christianus caemeterium eorum quocunque modo dissipaverit, aut invaserit, volumus ut secundum Terrae nostrae consvetudinem et jura graviter puniatur, et omnia sua nostrae Camerae proveniant quocunque nomine nuncupentur.

Pro violentia scholae judaeorum.

     Si aliquis temerarie jactaverit super scholas judaeorum, nostro Palatino duo talenta piperis, volumus ut solvat.

Item de poena Judicis contra iudaeum.

    Item si judaeus Judici suo in poena pecuniaria, quae vandel dicitur reus inventus fuerit, poenam talenti piperis quae ab antiquo est imposita solvat eidem.

De contumacia iudaei qua poena puniatur.

     Si judaeus per edictum sui judicis vocatur ad judicium, et primo et secundo non venerit, pro utraque vice poenam quae consveta est ab antiquo persolvat; si ad tertium edictum non venerit poenam quae sequitur, solvat Judici memorato.

Si iudaeus iudaeum vulneraverit poenam juxta Terrao consvetudinem Judici solvet.

    Item si judaeus judaeum vulneraverit, poenam Judici suo secundum Terrae nostrae consvetudinem solvere non recuset.

Qualiter iudaei iurare debent.

     Statuimus quod nullus judaeus, juret super rotale ipsorum, nisi sit pro magnis causis, quae se extendunt usque ad quinquaginta marcas argenti, vel sit ad nostram praesentiam evocatus, pro minoribus vero causis jurare debet ante scholas ad ostium dictae scholae.

De occulta iudaei interfectione.

     Si judaeus clam fuerit interfectus ut per testimonium contestari non possit is qui eum interemit, si post inquisitionem suspectum habere coeperint judaei, Nos judaeis contra suspectum judaei occisorem patrocinium justitiae adhibebimus jure mediante rei.

De violentia manuali in judaeum ius Terrae poenam et judicium docet.

     Item si christiani alicui judaeo manum injecerint violentam secundum quod jus Terrae nostrae exegerit punientur.

De potestate Judicis.

     Item Judex judaeorum nullam causam ortam inter judaeos in judicium deducat, nisi fuerit per querimoniam invitatus. Item judaei circa scholas vel ubi elegerint debent judicari.

De accrescentia usurarum.

     Item si a judaeo christianus pignus suum absolverit, quod usuras non persolverit, easdem si infra mensem non dederit, illis usuris accrescant usurae.

De hospitatione iudaei.

    Item nullum volumus in domo judaei hospitari.

De literis et possessione bonorum immobilium.

     Si judaeus super possessiones aut literas bonorum immobilium pecuniam mutuaverit, id quoque ille cujus res est probaverit, Nos judaeo et pecunias et literarum pignus abjudicari statuimus.

De iudaeorum pueris.

     Item si aliquis vel aliqua puerum-um judaeis abduxerit, volumus condemnetur: ut fur.

De potestate Judicis.

     Item si judaeus receperit a christiano pignus et per spatium anni tenuerit, si pignoris valor mutuatam pecuniam non excesserit, judaeus Judici suo pignus demonstrabit; si vero pignus bonum non fuerit Palatino nostro vel suo Judici ostendet vel postea vendendi habebit libertatem; si idem pignus antequam annus transierit suo Judici demonstrabit, siquidem pignus apud iudaeum diem et annum remanserit nulli, super hoc postea respondebit.

Judaei non iudicentur die feriata

     Volumus ut nullus judaeum super solutione pignorum, in suo feriato die audeat coarctare.

De ablatis pignoribus iudaeis per aliquem.

      Item quicunque christianus per vim abstulerit pignus suum a judaeo, aut violentiam in domo sua exercuerit, ut dissipator nostrae Camerae graviter puniatur.

Item in scholis iudicentur eorum excessus.

      Item contra judaeum non nisi in scholis, vel ubi iudicantur omnes judaei in judicio procedatur; exceptis Nobis et nostro Palatino qui eos possummus ad nostram praesentiam evocare.

De impetitione iudaei per christianum pro puero interempto.

      Juxta constitutiones Papae in nomine nostri Patris Sancti, districtius prohibemus, ne de caetero judaei singuli in nostro Dominio constituti debeant culpari, quod humano utantur sangvine cum juxta praeceptum legis, ab omni prorsus sangvine se judaei contineant universi, sed si aliquis judaeus de occisione alicujus pueri christiani per christianum fuerit inculpatus, tribus christianis et totidem judaeis convinci debet, et postquam convictus fuerit; tunc ipse judaeus tantummodo poena, quae equitur, puniatur crimine pro commisso. Si vero ipsum testes supradicti et sua innocentia expurgabit, poenam christianus quam judaeus pati debuerat pro calumnia non immerito sustinebit.

Aequalis pecunia sive debitum semper judaeo responderi debet cum usura sive in auro sive in argento.

     Item statuimus, ut quidquid judaeus mutuavit sive aurum fuerit, denarij, sive argentum, idem sibi solvi vel reddi debet cum usura debita quae accrevit.

De equis obligatis.

      Volumus ut judaei equos qualescunque generaliter omnes manifeste atque in luce diuturna pro pignore recipiant, si autem aliquis equus apud judaeum furatus per christianum aliquem inveniretur, judaeus se juramento proprio expurgabit, dicens quia eundem equum manifeste et in die pro tali quam dedit pecuniam impignoratum habuit et credebant non furatum.

De falsa moneta quaerenda.

     Item inhibemus, ut monetarij in nostro Dominio constituti judaeos cum falsis denarijs vel rebus alijs soli absque nostro Nuntio, vel nostri Palatini, seu absque civibus honestis, quoquomodo detinere vel capere non praesumant.

De clamore judaei in nocte pro violentia.

     Statuimus, quocl si judaeus aliquis compulsus nimici necessitate noctis tempore clamaverit, etsi vicini christiani praestare non curaverint auxilium opportunumn, nec venerint ad clamore, quilibet vicinus suus christianus triginta solidos teneatur.

De comparatione et emptione victualium.

     Statuimus etiam, ut judaei vendant omnia libere et emant, panem tengant, similiter ut christiani; prohibentes vero poenam nostro Palatino pro co solvere tenebuntur, et ut omnia quae praemissa sunt perpetuae robur obtineant firmitatis praesens instrumentum cum testium annotatione ipsis pro cautela dedimus cum sigilli nostri munimine roboratum; hujus vero rei testes sunt: Comes Arbeldus Palatinus Calissiensis, Comes similiter Castellanus Gnesnensis, Comes Jankalis, Colmes Mathias Castellanus Ledenen., Comes Czhoslaus Pincerna Calissien., Comes Derslaus Venator Ledcenen., cum alijs quam pluribus Baronibus Terrae nostrae: actum in civitate Caliss. In crastino die Assumptionis B. M. V. Anno Domini millesimo ducentisimo sexagesimo quarto, octavo Calendas Septembris.

     Nos igitur jure ipsorum diligenter considerato et inspecto statuto Praedecessorum nostrorum confirmare eo magnis quam monere aliqualiter decernentes, benemeritis ipsorum deciderijs favorabiliter inclinati, exnune praedicta omnia innovamus, raboramus et ratificamus in titulum perpetuae firmitatis, in horum autem evidentiam praesentes sunt nostro sigillo insignitae; actum Cracoviae die BB: Marturum Dyonisij et Sociorum ejus, anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo quarto; praesentibus his Nobilibus nostris Spicimiro Castellano Cracovien. Niszczynio Sandomirien., Nicolao Palatino Crocovien., Andrea Venatore Krzywosande Succamerario Crocovien. Et alijs multis fide dignis. Datum per manus Sbignei Praepositi et Cancellarii nostri Cracoviensis.

Źródło: Volumina Legum. T. 1, Petersburg 1859, przedruk W-wa 1980 WAiF


Bolesława Pobożnego Statut Kaliski z roku 1264 dla Żydów

1

    OBFITOŚCI literatury o dokumencie kaliskim księcia Bolesława Pobożnego nie towarzyszy gruntownośćl. Najwięcej bodaj uwagi temu aktowi poświęcili: Tadeusz Czackila, Romuald Hube2 i Ignacy Schipper3. W rozprawie Czackiego znajdujemy "krótki rozbiór przywileju Bolesława książęcia, potwierdzonego przez Kazimierza Wielkiego i Witolda" (s. 59-65), ze streszczeniem w języku polskim 18 "warunków" przywileju Bolesławowego i ich objaśnieniem, po którym autor przeszedł do rozpatrzenia "jakie są źródła praw, którymi Żydom rządzić się pozwolono" (s. 65-71), tj. praw cywilnych żydowskich (s. 71-91).

     Ów trafny w metodzie wysiłek przedstawiciela Oświecenia polskiego, podjęty w odniesieniu do Żydów "obcych wszystkim narodom", "składających wśród nich jedną społeczność, której równe prawa rozkazują i niemal równe ciążą przesądy"4, był w gruntowności swej wręcz wszechstronny. Obszernie potraktował więc T. Czacki stan oświecenia wśród Żydów (s. 92-117), dając historyczny jego zarys, zakończył zaś studium swe, naocznie pragmatystyczne, rozdziałem O planie reformy Żydów, ułożonym w komisji skarbowej Sejmu Wielkiego, magistraturze mającej w wielu wypadkach zwierzchność nad Żydami. Sejm "chciał uporządkować kraj i nowy dać stopień oświecenia wszystkim klasom narodu"5.

     "Poprawa", o której myślano, polegać miała na zasadzie przyjętej w komisji skarbowej6, że dotychczas tolerowanym Żydom "odtąd należy im prawa mieszkańcom należne przyznać"7.

     Rezultatem pracy komisji był projekt "cały w umówionych już celach niemal ułożony"8, tj. plan reformy ustawodawstwa odnoszącego się do Żydów. Podał go Czacki w końcowej części swojej Rozprawy o Żydach (s. 121-134) poprzedzonej "krótkim rzutem oka na Żydów" (s. 4-59), od Mojżesza do lat, w których w Polsce "pracowało wielu nad Żydów zupełną poprawą"9, a nawet do późniejszych nieco wydarzeń insurekcji Kościuszkowskiej. "Kiedy w 1794 roku rozpacz uzbroiła stolicę, Żydzi nie lękali się śmierci" - napisał o nich T. Czacki, zmuszony w nowych warunkach politycznych do liczenia słów, gdy mowa była o rzezi Pragi; - "zmięszani z wojskiem i ludem dowiedli, że niebezpieczeństwo nie jest im straszne, a sprawa ojczyzny jest miłą"10.

     Skoro już tak długo zabawiliśmy przy rozprawie T. Czackiego, warto wydobyć z niej inny, tematycznie zdawałoby się nieco odległy element. Dotychczas ani dokument, ani sprawa, o której zaraz będzie mowa, w naszej literaturze naukowej nie były właściwie traktowane jako źródło do historii Polski. Aczkolwiek przywilej kaliski jest dokumentem wielkiej wagi, bardzo miarodajnym w kwestiach związanych z życiem gospodarczym Polski XIII wieku, lecz dotychczas z tego stanowiska był albo przeoczony, albo nie doceniony.

     Otóż u Czackiego, nie byle jakiego szperacza i kolekcjonera, znajdujemy bezcenne informacje o statystyce zawodowej Żydów w Polsce w pierwszej połowie XV wieku (równo w 175 lat po statucie kaliskim). Zaczerpnął je Czacki z wczesnodruku pt. Ad quaerelam mercaiorum cracoviensium responsum Judaeoruna de mercatura MDXXXIX. 8°. Bez miejsca druku i pisarza11. Druk ten, z r. 1539 był odpowiedzią na skargę wzniesioną w r. 1538 przez kupców krakowskich na Żydów; “piśmienną obroną”, “z niepospolitą trafnością wydaną” i “upowszechnioną”12.

     Musiał Czacki mieć w ręku ów druk, skoro pisze o "tej książeczce", "piśmie [które - dod. J.S.] było wydane w czasie szerzącego się Lutra wyznania" i skoro kilkakrotnie powołuje się na szczegóły w nim zawarte i referuje jego treść l3.

     Najważniejszym elementem treści uratowanej przed niepamięcią broszury jest - obok poglądów z zakresu polityki ekonomicznej (jak powiedzielibyśmy dziś) reprezentowanych przez Żydów. polskich za Zygmunta Starego - s t a t y s t y k a  z a w o d o w a ludności żydowskiej w ówczesnej Polsce. Zwrócił na to uwagę Maciejowski l4, lecz ważne te realia, podobnie jak inne wiadomości podane, przez Czackiego w związku z tą broszurą, poszły w niepamięć 15.

     “Wyrażają - czytamy u Czackiego o autorach broszury z r. 1539, - że w Polsce rzemieślników Polaków prawie nie masz, a kupców koło, pięciuset jest tylko. Żydzi zaś mają 3200 kupców, a trzy razy tyle rzemieślników"16.

     Przyjmując prawdopodobieństwo przesady w charakterystyce stanu liczebnego rzemiosła i kupiectwa polskiego; i to nawet jaskrawej, co wiąże się z tendencją polemiczno-obronną, która powodowała autorem broszury i tymi, którzy stali za nim - najbaczniejszą uwagę należy zwrócić na statystykę kupców (3200) i rzemieślników (ok. 9600) żydowskich. Prowadzi ona do liczby ludności żydowskiej, skupionej około wymienionych dwu zawodów. Przy mnożniku 5 (na rodzinę) wynosiłaby ona około 64.000 głów. Pozwala to również otrzymać przybliżoną szacunkową liczbę całej ówczesnej ludności żydowskiej w Polsce.

     Bardzo istotne jest, że poprzez statystykę Żydów w Polsce, która, w danym przypadku polega na danych z drugiej ćwierci XVI wieku (zebranych wtedy przez Żydów), można zbliżyć się do szacunku ludności polskiej, skupionej wokół handlu i rzemiosła w tym czasie.

     Tak tedy pogłębione studia nad dokumentami i w ogóle materiałem źródłowym pozostałym po Żydach polskich, bądź ich dotyczącym, wzbogacą naszą wiedzę o Polsce w ogóle. Nie ma wątpliwości, że statut Bolesława. Pobożnego, aczkolwiek zawiera postanowienia głównie przejęte ze współczesnych przywilejów uzyskanych przez Żydów na Zachodzie, to jednak w znacznym stopniu harmonizuje z całym układem gospodarczym w Polsce XIII wieku. Jest więc przywilej kaliski zwierciadłem, z którego wytrawne oko badacza potrafi wydobyć wszystko, co pośrednio utrwalił on jako świadectwo w zakresie spraw gospodarczych ówczesnej Polski.

     W ten sposób skorygowane zostanie w przyszłości partykularne spojrzenie na źródło, w istocie bogate w treść i zbliżające do spraw znacznie szerszych niż same tylko judaica polskiego średniowiecza.

2

     Statut, znany z wielu odpisów i wielokrotnie ogłaszany drukiem l7, nie nastręcza co do swej formy i genezy. wątpliwości, jakkolwiek bliższe okoliczności, którym zawdzięczał swe powstanie, prawdopodobnie na wiecu książęcym, są nie znane. Sylwetka wystawcy przywileju, ks. Bolesława Pobożnego, rysuje się wyraźnie w świetle samych informacji Jana Długosza l8 który pisze o nim jako o wybijającym się władcy z rzeszy książąt piastowskich w okresie rozbicia dzielnicowego, władcy na księstwie kaliskim, protagoniście walk o Santok i Drzeń, oraz wodzu pomyślnej wyprawy na Gdańsk. Bolesław przerastał o kilka głów swego ojca, Władysława Odonicza, utorował także drogę powodzenia swemu bratankowi Przemysłowi II, który zjednoczył Wielkopolskę i Pomorze, a także odnowił królestwo polskie. Przez córkę Bolesława Pobożnego, Jadwigę, później żonę Władysława Łokietka, nić wiedzie do Kazimierza Wielkiego, który zatem w swym stosunku do Żydów miał najlepsze tradycję po swym wielkopolskim dziadku.

     Wystarczająco wyjaśniono, że w postanowieniach swych jest ów przywilej-statut, wydany przez Bolesława; księcia Wielkopolski, w r. 1264, in crastino die Assumptionis B.M. Virginis, octavo Calendas Septembris, w mieście Kaliszu fin civitate Calissiensi) - recepcją przywilejów uzyskanych przez Żydów w krajach sąsiadujących z Polską bądź bliskich jej geograficznie: w Austrii, na Węgrzech i w Czechach. W Austrii wchodzi tu w rachubę przywilej cesarza Fryderyka I dla Żydów Wiednia z r. 1238, i Fryderyka Bitnego z r. 1244, na Węgrzech przywileje Beli IV z r. 1251 i z r. 1256, w Czechach przywileje Ottokara II z r. 1254 i z r. 1255 19.

     Postulatowi R. Hubego, by porównać statut Bolesławowski z odpowiednimi dokumentami austriackimi, węgierskimi (i czeskimi), co “nie tylko przyłożyłoby się do ustalenia tekstu, ale posłużyłoby nadto do ocenienia, co w nim jest zapożyczonego, a co swojskiego” 20, po L. Gumplowiczu 21 uczynił wyczerpująco zadość I. Schipper 22. Wynik dokonanego przezeń porównania tekstów pozwolił na stwierdzenie, że swojskie pierwiastki w statucie Bolesława Pobożnego sprowadzają się do trzech artykułów (33, 3-1, 35): De equis obligatis, De falsa moneta quaerenda, De clamore Iudaei in nocte pro violentia. Nie weszły do statutu kaliskiego przepisy znane w Austrii, na Węgrzech i w Czechach o stopie procentowej przy pożyczkach udzielanych przez Żydów. Zmiany w urządzeniach recypowanych dotyczą jurysdykcji, kar i przysięgi.

     W zakresie jurysdykcji zmiany polegają na wprowadzeniu w przywileju polskim zamiast króla lub księcia albo najwyższego komornika ziemskiego lub królestwa - księcia lub wojewody. Zamiast dokładnie określonych w obcych przywilejach kar za przestępstwa chrześcijan względem Żydów - w przywileju kaliskim wprowadzono postanowienia zwyczajowego prawa ziemskiego (secundum Terrae nostrae consuetudinem et iura), lub prawa ziemskiego (ius Terrae nostrae) 23, w artykułach: De dissipatione cimeterii (14), Si iudaeus iudaeum vulneraverit, poenam iuxta Terrae consuetudinem iudici solvet (18), De violentia manuali in iudaeum ius Terrae poenam et iudicium docet.

     Iura terrae wspomniane są nadto, co przeoczył I. Schipper, w art. 9 24 Terrae nostrae consuetudo - w art. 11 25. Prócz tego wspomniane są normy prawa kościelnego, mianowicie konstytucje papieskie (constitutiones Papae), art. 31 - De impetitione iudaei per christianum pro puero interempto, tj. o karze za oszczercze obwinienie (calumnia) o mord rytualny (quod kumano utantur sanguine; dalej prawo zwyczajowe żydowskie 26 (iuxta suam consuetudinem, w art. 3 - De ductione iudaeorum mortuorum); wreszcie kara z dawna zwyczajem obowiązująca - poena quae consueta est ab antiquo, także w ramach prawa zwyczajowego, o którym statut wspomina w związku z karą za niestawienie się Żyda na pozew sędziego 27.

     Trzecia grupa zmian dotyczy przysięgi żydowskiej i polega na określeniu spraw, w których przewidziana jest przysięga oraz właściwość urzędników, przed którymi jest składana 28.

     Ze stanowiska formalno-prawnego omawiany dokument Bolesława Pobożnego jest statutem i przywilejem - statuta et privilegia, nadanym Żydom całego obszaru, na który rozciąga się władza księcia (quod iudaeis nostris per totum districtum nostri dominii constitutis), tj. w całej Wielkopolsce. Wynika to jasno z intytulacji użytej w dokumencie, który wprowadza dla księcia tytuł Dux Maioris Poloniae 29.

     W treści swej jest przywilej konstytucją dla Żydów. Potwierdzany później, po raz pierwszy w r. 1334 za Kazimierza Wielkiego i rozszerzony na obszar całego państwa, był on rodzajem ustawy zasadniczej, która normowała stan publiczno-prawny Żydów w Polsce.

     Nie należy żywić wątpliwości, że inicjatywa, której dokument zawdzięczał swe powstanie, wyszła od Żydów kaliskich. Oni też najpewniej dostarczyli materiałów z przywilejów austriackich; węgierskich, czeskich, norm własnych, prawa żydowskiego, konstytucji papieskich, i oni prawdopodobnie zredagowali dokument, co najmniej zaś współdziałali w jego redakcji.

     Było to w czasie, gdy pierwsze skrzypce w rzeszy Żydów zamieszkałych w Polsce grali Żydzi przybyli z Zachodu (A s k e n a s i m), utrzymujący stosunki z Zachodem, nie zaś dawniejsi, pochodzenia wschodniego, w tym głównie chazarskiego (turkskiego). Fakt, że inicjatywa przypada na środowisko wielkopolskie, jest wymowny dla oceny awansu gospodarczego tej dzielnicy. Okoliczność, że z inicjatywą występują Żydzi Kalisza, świadczy zarówno o ówczesnej randze miasta, jak i o pozycji ówczesnej gminy żydowskiej w Kaliszu 29a. Generalnie rzecz biorąc, na podstawie dokumentu z r. 1264 można wnosić o bardziej zaawansowanych w tym czasie stosunkach ekonomicznych w Wielkopolsce niż w innych ziemiach i dzielnicach Polski. Ocena ta utrzyma się, nawet gdyby w grę wchodził pewien odskok, hiatus, pomiędzy tym, co - przejęte z Zachodu dla Wielkopolski - zawarte jest w dokumencie, a rzeczywistością gospodarczą w księstwie kaliskim w trzeciej ćwierci XIII wieku. Na wszelki wypadek warto zastrzec, że ów odskok był niewielki.

     Wydobycie wszelkich treści natury gospodarczo-społecznej, wcale nie ubogich dla poznania tego, co nazywamy bazą, jak i natury prawno-ustrojowej, odczytanie ich ze statutu kaliskiego i wzbogacenie nimi naszej wiedzy o Polsce wieku XIII - jest rzeczą osobnego trudu badawczego, który się sowicie opłaci. Nada on dokumentowi jego naturalną wagę źródła do dziejów polskich.

     Ze statutu kaliskiego wcale nie wynika, jakoby głównym zajęciem Żydów wielkopolskich około r. 1264 były operacje kredytowe. Fakt, że najwięcej artykułów odnosi się do tych spraw, dowodzi, iż stanowiły one poważny wycinek działalności ówczesnych Żydów. Liczba jednak artykułów normujących te sprawy tłumaczy się okolicznością, że mamy przed sobą akt ustawodawczy - którego autorzy chcieli sprostać trudnemu zadaniu złączenia w jedną całość wielu bardzo różnorodnych elementów prawa i o bardzo szerokim zakresie. Dopiero późniejsze czasy odróżniły w nich ustawy zasadnicze 30 i węższe kategorie prawne, elementy prawa prywatnego, cywilnego, karnego, procedurę, judykaturę i system penalny. Tu wszystko weszło w jeden akt ustawodawczy.

     Swoistość operacji kredytowych wymagała szczegółowego ich rozwinięcia, omówienia i ustalenia. Stąd rozmiary tekstów i liczba artykułów poświęconych kredytowi (niemal połowa ogółu artykułów).

     Z dokumentu wynika jednak również, że Żydzi ówcześni trudnili się handlem (dwa artykuły). Nie wynika natomiast, że nie trudnili się rzemiosłem i rolnictwem. Że tak było, wiadomo dobrze skądinąd 31. Stąd konkluzja, że odczytywanie z omawianego dokumentu opinii, jakoby ówcześni Żydzi (wielko) polscy trudnili się przeważnie operacjami kredytowymi, jest z gruntu błędna 32.

3

     Poza śledzeniem sprawy późniejszego przebiegu prawodawstwa o Żydach polskich, zainicjowanego statutem kaliskim (formalnie, faktycznie bowiem istniały zwyczaj owe normy prawne już znacznie wcześniej) - pozostaje ocena intencji ustawodawcy.

     Nie byłoby rzeczą słuszną sprowadzać rzecz do samego tylko księcia: poza nim należy dostrzegać opinię społeczeństwa, reprezentowanego przez książęce otoczenie, a wyrażoną przyzwoleniem świadków w dokumencie. Ważna wszelako, pierwszoplanowa rola przy pada księciu, ż a d n e j roli - w sensie czynnym - w ustanowieniu statutu nie odegrało mieszczaństwo.

     Arenga jest nazbyt ogólnikowa, by można było czegoś konkretnego w niej dopatrzyć się. Szablonowo, w duchu czasu, stwierdzono w niej, że wystawca dokumentu ma na oku utrwalenie spraw ulegających z biegiem czasu szybko zapomnieniu, zgodnie z przypadłościami pamięci ludzkiej: humani generis actiones nisi vigeant voce testium, aut testimonio literarum celeriter transeunt, et prorsus a memoria relabuntur 33. Przeto książę uważa za potrzebne podać (declarare) statuty i przywileje, które Żydzi całego obszaru podlegającego ;jego władzy otrzymali (statuta et privilegia, quae a nobil [iudaeis - dod. J.S.] nostri[s] per totum districtum nostri dominii constituta [sunt]), słowo w słowo jak w następującej kolejności jest ono zawarte (de verbo ad verbum prout in sequenti serie continetur) 34.

     Że książę miął w tym na oku interesy gospodarcze, niepodobna wątpić. Niestety, zbyt mało wiadomo dotąd o staraniach w tej dziedzinie księcia, rycerstwa, duchowieństwa, mieszczaństwa i chłopstwa, jak w ogóle o sprawach i stanie ekonomicznym Wielkopolski czy samego tylko księstwa kaliskiego w XIII wieku. Idzie o priora, i to bezpośrednie, w stosunku do czasów, w których Wielkopolska - po Śląsku, a przed Małopolską -- wysunęła się na czoło akcji scalania ziem polskich i za Przemysła II wraz z Pomorzem (po Mszczuju II) doprowadziła do zjednoczenia państwa i wznowienia Królestwa (1295). Stoimy więc w obliczu antecedencji wydarzeń prawdziwie dziejowych, doniosłych politycznych osiągnięć, które przywróciły na mapie Europy na przełomie XIII i XIV w. Królestwo Polskie, co oczywiście nie mogło wyrosnąć w próżni bez oparcia o podłoże ekonomiczne.

     Ale obok przesłanek natury materialnej towarzyszyły, bywało, ludziom średniowiecza inne motywy. Dotyczy to również księcia kaliskiego, Bolesława Pobożnego, i jego bliższego i dalszego otoczenia. Nie ma powodu, by nie przypisywać im humanitaryzmu. Wypływa ten motyw z całego statutu i z każdego z osobna jego artykułu. Żydzi otrzymują swe prawa. Nie, ma również racjonalnego powodu, by nie dostrzegać, że ów średniowieczny humanitaryzm, np. w przypadku pomówienia o mord rytualny, zaczerpnięty był z konstytucji papieskich.

     “Wzbraniamy - stanowi statut księcia Bolesława Pobożnego - by Żydzi poszczególni, zamieszkali (constituti) w naszym państwie (dominio), mieli być obciążani winą (culpari), że używają krwi ludzkiej (Quod kumano utantur sanguine), gdy wedle nakazu prawa od wszelkiej w ogóle krwi Żydzi wszyscy powstrzymują się (cum iuxta praeceptum legis 35 ab omni prorsus sangnine iudaei contineant universi). Lecz, jeśli jakiś Żyd byłby obwiniony przez chrześcijanina o zabójstwo jakiegoś chłopca chrześcijańskiego, winno to mu być dowiedzione (convici debet) przez trzech chrześcijan i tyleż Żydów, i gdy zostanie mu to dowiedziono, wtedy ów Żyd niech będzie ukarany za popełnione przestępstwo (puniatur crimine pro comisso) jedynie karą, która idzie w ślad za winą (quae sequitur). Jeżeli go zaś wyżej wspomniani świadkowie i własna niewinność oczyści, poniesie chrześcijanin karę, którą miał ponieść Żyd niesłusznie, za oszczerstwo” 36.

     Artykuł ten (31), zatytułowany De impetitione iudaei per christianum pro puero interempto, przynosi chlubę papieżom, którzy go propagowali w swych konstytucjach (jak nie przynoszą im jej dowody korupcji i moralnego upadku, w której pogrążała się tylekroć kuria rzymska), i księciu oraz jego środowisku, które je przejęło do ustawodawstwa (wielko)polskiego.

     Nie widzimy powodu, by nie podtrzymać opinii wypowiedzianej o statucie kaliskim z r. 1264 dla Żydów, że jest on “zaiste prawdziwym kamieniem szlachetnym w ustawodawstwie średniowiecznym i dowodzi wyjątkowej na owe czasy tolerancji i wolnomyślności” 37, zwłaszcza jeśli uwzględnić prześladowania, którym podówczas podlegali Żydzi w krajach Europy zachodniej.

     Taka sama ocena czeka zresztą pokolenie Kazimierza Wielkiego w Polsce i osobę króla. Ustawodawcza działalność w tym czasie w stosunku do Żydów i stanowisko zajęte wobec nich w Polsce zasługują na osobne, gruntowne zbadanie i obszerne omówienie 38.

Źródło: "Osiemnaście wieków Kalisza", Studia i materiały poświęcone zagadnieniom historycznym i współczesnym miasta Kalisza i regionu kaliskiego pod redakcją Aleksandra Gieysztora,  Tom 1, Kalisz 1960.


PRZYPISY

1 Adam Naruszewicz, Historia narodu polskiego - V, s. 16, przy p. I, skwitował go jednym zdaniem.

1a Rozprawa o Źydach i Karaitach przez Tadeusza Czackiego. Pierwszy raz drukowana 1807 r. w Wilnie u Józefa Zawadzkiego - z dodatkiem wiadomości o życiu i pismach autora. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego w Krakowie, nakładem wydawnictwa Biblioteki Polskiej, 1860.

2 Romuald Hubo Przywilej Żydowski Bolesława. "Biblioteka Warszawska" 1880.

3 Ignacy Schipper Studia nad stosunkami gospodarczymi Żydów w Polsce podczas średniowiecza. Lwów 1911.

4 Op. cit., s. 3, podkr. w oryginale.

5 Op. cit., s. 117.

6 "urzędowałem w niej w ciągu sławnego sejmu” 1. c.

7 Op. cit., s. 119.

8 Op. cit., s. 120.

9 Op. cit. s. 57. W projekcie komisji skarbu z r. 1788, por. też W. A. Maciejewski Żydzi w Polsce, na Rusi i Litwie, s. 86-87. O innych projektach (Andrzeja Zamoyskiego) z r. 1780, bezimiennego i króla Stanisława Augusta z r. 1792. por. u tegoż, s. 81-94. Najobszerniej w pracy Stan i sprawa Żydów polskich w XVIII wieku - Władysław Smoleński, Warszawa 1876.

Jak wiadomo, skończyło się na efekcie nikłym, bo na rezolucji komisji policji z r. 1792, która była odpowiedzią na petycję wniesiono przez Żydów. Por. S. Kutrzeba Historia ustroju Polski w zarysie. Korona. Wyd. 8. Warszawa 1949, s. 379.

10 Loc. cit., z powołaniem się na urzędowy dziennik powstania. warszawskiego 1764 (winno być 1794) w gazetach warszawskich (przyp. 4).

11 Op. cit., s. 46, przyp. 5.

12 Op. cit., s. 46.

13 Op. cit., s. 46-47 i przyp. 2 i 3 na s. 47. Sprawa nie uszła uwadze W. A. Maciejewskiego, który wiadomość o broszurze zawdzięczał T. Czackiemu. Zaczerpnął ją Maciejewski z jego Dzieł (III, 182), rozumiejąc, że z ręki Czackiego mamy "z niej wyciąg Z niego korzystam - pisze Maciejewski - nie mając znikąd dostać rzeczonego pisma"; Żydzi w Polsce, na Rusi i Litwie czyli opowieść historyczna o przybyciu do pomienionych krajów dziatwy Izraela o i powodzeniu jej tamże, w przestworze XIII-XVIII wieku, którą jako dodatek do Historyi prawodawstw słowiańskich, drukiem ogłosił Wacław Aleksander Maciejewski. Warszawa 1878, s. 51, przyp. 1.

Maciejewski nie miał wątpliwości, że broszura wspomniana, "dziś nader rzadka", pojawiła się w druku w r. 1539 "którą jako dla wyższych warstw towarzystwa polskiego przeznaczoną, napisawszy po łacinie, [Żydzi - dod. J. S.] dali się słyszeć", op. cit., s. 51. I dziś, jak wtedy, gdy szukał jej W. A. Maciejowski, nie udało się do tej pory do niej dotrzeć. W Bibliografii Estreichera zanotowana jest dwukrotnie, najpewniej z informacji T. Czackiego.

14 Loc. cit.

15 Jan Rutkowski Historia gospodarcza Polski (do 1864 r.). Warszawa 1953, przeoczył ją, pomijając milczeniem nie tylko zatargi żydowsko-polskie za Zygmunta Starego, istotne w historii spraw ekonomicznych tego czasu, lecz także projekt reformy z doby Sejmu Czteroletniego, jakkolwiek Żydom poświęcono w wymienionym kompendium wiele uwagi. Nie inaczej Stanisław Kutrzeba w swej Historii ustroju Polski w zarysie, Warszawa 1949.

16 T. Czacki, op. cit., s. 46-47. podkr. J. S.

17 Potwierdzenia przywileju: z r. 1334 (Łaski), z r. 1364 (rkps u Krasińskich spalony wraz z całą Biblioteką), z r. 1367 (Akta Grodzkie krakowskie, Akta m. Przemyśla, Akta m. Lwowa, Bandtkie Ius Polonicum), wszystkie Kazimierza W.; z r. 1453 Kazimierza Jagiellończyka; z r. 1505 Aleksandra; z r. 1531 Zygmunta I; z r. 1548 i z r. 1559 Zygmunta II Augusta; z r. 1580 Stefana Batorego; z r., 1592 Zygmunta III; z r., 1633 Władysława IV; z r. 1649 Jana Kazimierza; z r. 1669 Michała Korybuta; z r. 1678 Jana III Sobieskiego; Augusta II; Augusta III; Stanisława Augusta.

Wydania: Jan Łaski Commune incliti regni Poloniae privilegium. Cracoviae 1506 in officina Joanni Haller. (Zbiór praw i przywilejów koronnych); J. Przyłuski Leges seu statuta 1 wyd. r. 1548, 2 wyd. r. 1553. S. Konarski Volumina Legum I, 1732; przedruk Józafata Ohryzki. Petersburg 1859, s. 141-144 (z rękopisu z końca XV wieku); Sommersberg, Scriptores rerum Silesiacarum, t. III; Bandtkie Ius Polonicum, 1831; Bersohn Dyplomatariusz dotyczący Żydów w dawnej Polsce, na źródłach archiwalnych osnuty. Warszawa 1910; L. Gumplowicz Prawodawstwo polskie względem Żydów Kraków 1867; Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski. T. III (r. 1368). Poznań 1879 (z akt grodzkich poznańskich).

18 Joannis Długosii Hist. Pol. T. II, lib. VI-VIII

19 Por. R. Hubo Przywilej Żydowski, s. 427; L. Gumplowicz Prawodawstwo polskie względem Żydów Kraków 1867, s. 121-125; F. Bloch Generalprivilegien der polnischen Judenchaft. Posen 1892, s. 4-10. Podobnie A. Kraushar Historia Żydów w Polsce. Warszawa 1865; H. Sternberg Versuch einer Geschichte der Juden in Polen unter der Regierung der Piasten. Wien 1880 i tenże Geschichte der Juden in Polen unter den Piasten und Jagiellonen. Leipzig 1878; H. Nussbaum Historia Żydów. T. V. Żydzi w Polsce. Warszawa 1890; I. Schipper Studia nad stosunkami gospodarczymi Żydów w Polsce podczas średniowiecza, s. 46.

20 R. Hubo. op. cit. s. 427.

21 L. Gumplowicz, op. cit., s. 127-130.

22 I. Schipper, op. cit. s. 14 i dalsze

23 Artykuły 14, 18, 21; u Schippera, op. cit., s. 47, artykuły te oznaczone są mylnie jako 15, 16 i 35.

24 Item pro vulnere iudaei poena debetur principi et palatino iuxta arbitrium et solutio pro curatione laeso.

25 Pro plaga vel percussione iudaei non sanguivolenta poena debetur palatino et lieso satisfactio.

26 Jest rzeczą osobnego studium odtworzyć je nie tylko z kodyfikacji religijno-prawnej, lecz również przy pomocy późniejszego materiału, który roi się od archaicznych, nader interesujących instytucji, terminów i opisów, np. przywilej Kazimierza Jagiellończyka, z r. 1453 (drukowany u dr. J. Perlesa Geschichte der Juden in Posen, s. 132-144; (Anhang: Urkunden und Regesten).

27 Art. 17 - De contumacia iudaei qua poena puniatur. Również te wzmianki o prawie zwyczajowym polskim i żydowskim, jak i o prawie kościelnym I. Schipper przeoczył.

28 I. Schipper, op. cit. s. 47.

29 Volumina Legum. T. 1, s. 141, wedle wydania Józafata Ohryzki, stale w nin. pracy uwzględnianego.

29a Ok. 300 lat później J. Łukaszewicz szacuje liczbę Żydów w Poznaniu na co najmniej 3000 głów. J. Łukaszewicz Obraz historyczne-etatystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach. T. II i dr. A. Heppner - J. Herzberg Aus Vergangenheit ind Gegenwart der Juden in Posen, Koschmin-Bromberg, 1914, s. 18.

30 O stanowisku prawno-państwowym Żydów w świetle przywileju kaliskiego por. I. Schipper, op. cit., s. 48-49.

31 O stanowisku gospodarczym Żydów w świetle przywileju kaliskiego por. I. Schipper, op. cit., s. 50-51, o operacjach kredytowych, s. 69 i n. Żyd rolnik występuje w Liber fundationis claustri B. M. V. in Heinrichow, w Kątach (Wrocł.), Henricus Iudeus, Księga Henrykowska, 1949, p. 351. Jeżeli nawet Merkalinus Iudeus nic był rolnikiem, niewątpliwie nabył od Ścibora żleb w posiadanie z prawem własności (ipse Stiborius predictam sortem suam totaliter cum omni utitilitate ad eam pertinente [...] resignavit dicto Iudeo possidendam iure proprietaria, op. cit., p. 366).

32 Tak również I. Schipper, op. cit., s. 69-70, przeciwko opiniom przeważnej części historyków polskich, którzy wypowiadali się w tym przedmiocie. Studia Ignacego Schippera są jedną z najciekawszych prac w polskiej literaturze historyczno-gospodarczej.

33 Vol. Leg. T. I, lec. cit.

34 Vol. Leg. T. I, lec. cit.

35 W tym miejscu lex może oznaczać jedynie prawo żydowskie.

36 Vol. Leg. T. I, p. 143.

37 Dr J. Perles, Geschichte der Juden in Posen Separatabdruck aus Frankel's "Monatschrift fur Geschichte und Wisseuscltaft des Judenthums". Breslau 1865, s. 4.

Dis Privilegiurn welches Boleslaus Pius, Herzog von Kalisch, den Juden Grosspolens erteilte (1264) und nach ihm mehrere polnische Konige erneuerten, ist allerdings ein wahrer Edelstein in der mittelalterlichen Gesetzgebung und zeigt von einer fur jene Zeiten aussergewonlichen Toleranz und Freisinnigkeit.

38 Ujemna ocena w tym względzie Kazimierza W., zawarta w książce B. Marka, Di Gechichte fun di Idn in Pojlen (bizn sof fun, XV Jhdrt). Warszawa 1957, s. 295, polega na zupełnej nieznajomości rzeczy, jak sąd, że "opinia, iż Kazimierz III [dlaczego nie Wielki? - J. S.] był szczególnie dobrze nastrojony i faworyzował Żydów [o faworyzowaniu, oczywista rzecz, nie może być mowy - J. S.], jest równie fałszywy, jak legenda, że był “królem chłopków" [podkr. - J. S.]. Autor zdradza w tym zupełny brak znajomości spraw polskich za czasów Kazimierza W. i kompetencji, które zapewniają własne badania i obycie ze źródłami, tu zastąpiono opiniami zaczerpniętymi z literatury przedmiotu, z wyolbrzymieniem spotkanych w niej mniej lub więcej błędnych i na domiar przez B. Marka przejaskrawionych poglądów i ocen. Dochodzi to zresztą do wyrazu i w innych rzeczach zawartych w wspomnianej książce, a dotyczących Kazimierza Wielkiego (op. cit., s. 294-295).


Eighteen Centuries of Kalisz

JÓZEF SIERADZKI

BOLESŁAW THE PIOUS AND THE "KALISZ STATUTE" FOR THE JEWS OF THE YEAR 1264

     The Kalisz Statute of Bolesław, Prince of Kalisz, has not been the object of recent scientific studies, in consequence of which uncontrolled statements by older authors are upheld in literature. Among the latter, J. Shipper deserves favourable mention.

     The main deficiency lies in treating the document of Bolesław the Pious exclusively as a source of the history of the Jews in Poland, whereas actually it constitutes a very important source material for investigating the history of Poland as a whole. Even the circumstance that the institutions found in the Statute were copied from models of neighbouring countries - Czechia, Hungary, Austria - does not alter the fact that basically they correspond to actual conditions in Great Poland, the more so as the document contains local supplements and modifications. Generally speaking, this historical monument from the third quarter of the 13th century constitutes an unquestionable proof of a positive attitude in regard to the Jews policy which was continued in the 14th century under Kazimierz the Great and his successors. It also shows the favourable economic development of the Kalisz region and, implicitly, of the then Wielkopolska.

     As regards the Jews themselves one reads in the Statute that they were engaged in credit ("usury") and trading operations. Nothing found in this document is in contradiction with the hypothesis (supported by other source material) that the Jews of Great Poland were also active in agriculture.

 Powered by Microsoft BackOffice LOGO MS INTERNET EXPLORERFPCREATED.GIF (9866 bytes)


Twórcą i sponsorem stron internetowych Ziemi Kaliskiej  jest  rodzina Płocińskich
w osobach Iwony i  Krzysztofa Płocińskiego,  oraz dzieci: Mateusza, Szymona, Marii, Piotra i Aleksandry.
Adres 62-800 Kalisz, ul. Sułkowskiego 2, tel. (0-62) 7671842,  e-mail: kplocinski@info.kalisz.pl

 Wszystkie opublikowane materiały można wykorzystywać w każdy godny sposób pod warunkiem podania źródła.
Š 1996-2003 by Krzysztof Płociński i rodzina.