|
Kto by to
pomyślał, że nazwisko, które potem tak szeroko zasłynąć miało w dziedzinie
poezji, usłyszę po raz pierwszy w kuchni z ust starej, sześć razy na tydzień
pijanej kucharki.
A przecież tak to było, i to z okazji stłuczonego
garnka.
W ogóle garnki tłukły się u nas jakby na komendę.
Z rana bowiem Urbanowej "czegoś się ręce trzęsły", w południe "wszystko jej z
rąk leciało", wieczorem zaś "cała nic mogła". Jeśli zaś przypadkiem "mogła", to
zwykle wtedy "musiała duchem skoczyć naprzeciwko", po czym w kuchni bywało
prawdziwe pobojowisko.
Zresztą, jeśli mówię, że garnki się tłukły, to
dlatego tylko, że mnie Urbanowa nie słyszy. Nie słyszy ona już od dawna, od
bardzo dawna, nikogo... W obecności jej bowiem nie odważyłabym się była nigdy
powiedzieć, że się garnek stłukł. Na to były specjalne określenia, których
liczba mnożyła się co dzień, w miarę wzrastającej potrzeby. Garnek mógł się
"oberżnąć", "okroić", "pęknąć", "wyszczerbić", "utrącić", "wyśliznąć", lub zgoła
"klapnąć". Przy takim bogactwie wyrażeń, malujących każdy pojedynczy przypadek,
już nie wiem, co by za garnek był, żeby się koniecznie upierał przy tym, jako
został "stłuczony".
A ponieważ żaden stłuczony nie był, przeto
Urbanowa nigdy ich nie wyrzucała, ale takich inwalidów, rzędami ustawionych,
miała w kuchni całe police i utrzymywała cały ten lazaret w największym
porządku.
Każdy niedobitek miał nie tylko swoje miejsce,
ale także i swoją historię.
Kiedy trzeba było obiad gotować, Urbanowa
zdejmowała pierwszy z nich wzdychając i kiwając głową.
- Jeszcze byś ty pożył nieboraku, żeby nie
fajerka... Garnek był jak rzepa... Taki dzwon miał, że to ha.
Stawiała go i zdejmowała inny.
- Garncowy garnek... żebym tak zdrowa była! Jaka
to polewa!... On jeszcze dziś więcej wart niż drugi cały...
Stawiała go i wzdychała mocniej jeszcze, po czym
sięgała po trzeci.
- Na kanonickim rynku go kupiłam... Dziś sześć
tygodni... Nie, łżę... Dziś pięć tygodni i trzy dni... Złoty i groszy sześć
dałam za niego. Żebym tak jutra doczekała, jak sprawiedliwie mówię... Żeby się
nie był utrącił, toby do roku wytrzymał... Garnek jak śkło...
Z kolei brała czwarty. Ten zawsze ją zastanawiał
najmocniej. Opukiwała go, przeglądała pod światło i kręciła głową.
- I niech tu kto mądry będzie, którędy on
ciecze?... A ciecze, choroba!...
I tak szło dalej i dalej, póki ten, w którym już
naprawdę rosół wstawiać miała, z trzęsących się rąk jej nie rymnął na ziemię.
Wtedy nastawa! sądny dzień w kuchni.
- Masz, babo, redutę! - wołała Urbanowa uderzając
w suche, pomarszczone ręce. Znowu skorupa! A bodajżeś zalśnuł!... Nienastarczone
rzeczy z tymi skorupami... No, rób co chcesz! Taki nowy garnek... A bodajżeś
zmarniał... Półsiódma czeskiego dałam... Tygodnia jeszcze nie ma... A żeby to
choroba, z takim gospodarstwem!... Ale to tak, kiedy żelaznych garnków w domu
nie ma, tylko same skorupy... Jakem była u państwa Asnyk, to tam nijakich
skorupianych garnków nie było. Same żelazne, jeden w drugi jak wybrane... Żebym
tak jutra doczekała, jak nie łżę... Same żelazne!... Żebym tak mego Jaśka
szczęśliwie wychowała!...
Po tym pierwszym wybuchu do wieczora już było w
kółko jedno i to samo.
U państwa Asnyk było tak a tak, u państwa Asnyk
robiło się to a to, u państwa Asnyk nigdy tego nie bywało, u państwa Asnyk tego
nauczona, u państwa Asnyk do tego nie nawykła... słowem, gotowy prejudykat na
każdą porę dnia i nocy i na wszystkie życia kuchennego wypadki.
Przyszło do tego, że bardzo wiele rzeczy dla
świętego spokoju robiło się u nas tak, jak "u państwa Asnyk".
Jedne żelaźniaki szły jakoś oporem, gdyż ojciec
mój był na tym punkcie twardym konserwatystą i utrzymywał, że dobry rosół tylko
z glinianego garnka być może.
Stąd powstawały różne zaburzenia, którym
nie umiałam zapobiec, lubo byłam bardzo poważną dziesięcioletnią osobą,
trudniącą się naczelnym zarządem naszego sierocego domu, pomiędzy odrabianiem
lekcji do księdza Kubusiewicza a strojeniem lalek.
Tu wyznać muszę z całą pokorą, że skutkiem
zupełnego w owe czasy braku poetyckich przeczuć, nazwisko "państwa Asnyk",
rodziców poety, obrzydło mi tak, żem go po prostu znieść nie mogła i uciekałam w
ostatni kąt, ile razy Urbanowa rozpoczynała swoją odyseję o żelaznych garnkach.
A było tego coraz więcej i coraz częściej. Z
początku raz, dwa razy na tydzień, potem co dzień, potem jeszcze wieczorkiem,
potem od rana do nocy. Jedyny wyjątek stanowiły soboty.
W soboty i ręce mniej się Urbanowej trzęsły, i
nie tak jej wszystko z nich leciało, i takiego trajkotania o "państwu Asnyk" nie
było.
Od południa za to grzała Urbanowa wodę, czasem
ług nawet, dobywała resztki z całotygodniowych obiadów, szykowała nici i łatki,
prosiła mnie o mydło i nawleczenie igły, a wszystko to popłakując i wycierając
nos w gruby kuchenny fartuch, a wyglądając coraz na schody. Nad wieczorem
przychodził Jasiek. Wysoki był, chudy, czarniawy, ospowaty i terminował u szewca
Pośpieszyńskiego. Lat miał może ze szesnaście. Przychodził zwykle brudny,
obdarty, z miną dziwnie wygłodzoną. Urbanowa przyjmowała go szturchańcem w bok
lub w kark, gdzie się dało, wpychała go do kuchni i zaczynała płakać. Chłopak
całował ją w rękę, siadał na kuferku i patrzał osowiały to na matkę, to na
przykre rynki w kominie.
Dotąd pamiętam i te chmurne a chciwe w stronę
komina spojrzenia, i te jego długie nogi w trepach, zwieszające się z wysokiego
kufra...
Lubiłam bardzo Jaśka. Raz, że nigdy przy nim. nie
było mowy o "państwu Asnyk", a także i dlatego, że mi obiecał uszyć trzewiczki
dla najstarszej z moich lalek - Anusi. Cuda, jakie o trzewiczkach owych
opowiadał, były niewyczerpanym przedmiotem naszych rozmów, w czasie których
zapominałam zupełnie o swojej powadze gospodyni domu, ale wlazłszy na wysoki
kuchenny stołek klękałam na nim i zapatrzona w Jaśka wycierałam łokcie po
kuchennym stole.
Zachwytów wszakże moich nie uwzględniała Urbanowa
bynajmniej i wypraszała mnie zwykle za drzwi. Ale ja i tak widziałam przez
dziurkę od klucza, że matka najpierw ściąga z Jaśka spencerek i kamizelczynę, że
nalewa potem na miednicę wody, bierze mydło, nagina chłopaka nad stołek, przy
czym daje mu w kark raz albo dwa razy, że ściąga mu z rękawów koszulę i szoruje
szyję, głowę, twarz, uszy i ręce, czyniąc zaś to wszystko, co chwila noc uciera
i płacze.
Nigdy nie mogłam zrozumieć, dlaczego? Czy że
koszula była taka czarna jak sadze, czy że na grzbiecie chłopaka było tyle
sińców, czy że mu żebra omal nie wyłaziły przez skórę...
Wymywszy Jaśka dobywała Urbanowa czystą koszulę,
z którą chłopak szedł za komin, a gdy wylazł z tej kryjówki już obleczony,
czesała go, szturkając w kark, jeśli nie dość głowę przychylał, przy czyni. znów
zaczynała płakać i nos wycierać co chwila. Po tej dopiero operacji dobywała z
pieca rynki i garnuszki, a kiedy Jasiek jadł, łatała jego ubranie, popłakując i
wzdychając ciężko. Celem mojego czatowania przez dziurkę od klucza było właśnie
jak najrychlejsze wypatrzenie tej szczęśliwej chwili. Wpadałam wtedy do kuchni,
a Jasiek zaczynał mi na nowo opowiadać, po raz setny może, jakie to będą owe
Anusine trzewiczki.
Miałam je dostać na gwiazdkę, ale nie dostałam,
bo Jasiek był srodze czymś zaturbowany.
Tymczasem przyszła wigilia Trzech Króli...
Wieczór był mroźny, pogodny, szopka chodziła po
mieście; nie taka tam stajenka malowana, z wołem osłem i "Małgorzatką tańcującą
z huzarami", ale prawdziwy teatr, z żywych, mówiących osób, między którymi była
śmierć, anioł i diabeł.
Kiedy pokojówka wpadła na schody z krzykiem, że
już idą, serce we mnie zatrzęsło się tak, żem głosu wydać nie mogła.
Był to pierwszy teatr, jaki widziałam w mym
życiu.
Trzeba było wszakże czekać długą jeszcze chwilę,
zanim przedstawienie odbyło się na dole u gospodarza. Myślałam, że się to nigdy
nie skończy. Rozległy się nareszcie na schodach ciężkie, kroki i brzęki
łańcucha, a do stołowego pokoju weszli aktorzy, poprzedzeni przez straszliwego
czarnego, z wywieszonym aż na piersi, czerwonym, sukiennym językiem diabła,
który się skłonił i rzekł piekielnym basem:
- Niech będzie pochwalony!
Chwyciłam pokojówkę za kaftan. Dusza we mnie
zamierała...
Za diabłem wbiegł lekkim krokiem minister króla
Heroda. Ten miał na sobie obcisłe do kolan pantalony, niebieską zarzuconą na
ramię pelerynę z jakiejś rozprutej spódnicy i biret z pięknym, białym piórem z
angielskiej bibułki.
Dworak skłonił się uprzejmie, wziął krzesło spod
ściany, postawił na środku pokoju, po czym schyliwszy głowę drzwi przed monarchą
otworzył. Król Herod wszedł chmurny, "w zamysłach", ze spuszczoną głową; miał
długi, czerwony, widocznie z poszwy jakiejś zaimprowizowany płaszcz, berło w
ręku i złotą koronę. Twarz jego wydała mi się jakby znajoma jakaś...
Tuż za nim wsunęła się nieludzko biała śmierć,
odziana prześcieradłem, spod którego wyglądały buty z cholewami, i z kosą w ręku
stanęła za królewskim tronem.
Nie widział jej wszakże zbrodniczym myślom oddany
Herod, a rozparłszy się w swojej trochę jeszcze zapierzonej purpurze rozpoczął
sztukę krwawym monologiem.
Zaledwie jednak wymówił pierwsze jego słowa,
kiedy ode drzwi dało się słyszeć głośne klaśnięcie w dłonie i krzyk przenikliwy:
- Jasiek! Mój Jasiek! Mój król! Mój królewicz
złoty!
I zanim Herod mógł się opamiętać, już
Urbanowa rzuciła się przed nim na ziemię i w uniesieniu najwyższej radości ręce
jego i kraj szaty z płaczem całować zaczęła.
Zrazu monarcha, nie chcąc wychodzić z swej roli,
próbował monologować dalej; nagle przecież głos mu się załamał, usta zadrgały, a
po zbladłej twarzy łzy niby iskry srebrne migały jedna za drugą...
Zrobiło się zamieszanie. Minister głośno sarkał,
że się król "na nic zagapił". Śmierć radziła raz jeszcze wszystko rozpocząć na
nowo, tło zaś tej jedynej w swoim rodzaju sytuacji tworzył piskliwy, perliczy
głos anioła, który od początku przedstawienia, w równych odstępach, wyśpiewywał
zza pieca: Gloria! Gloria in excelsis Deo!
I znowu:
- Gloria! Gloria! in excelsis Deo!
Co do diabła - ten ani na chwilę nie stracił
rezonu, ale stanąwszy przed królem Herodem uderzył w podłogę wielkim, czarnym
drągiem i brzęknąwszy łańcuchem zaryczał:
Zaklinam cię, przeklinam cię przez ten kij
dębowy!...
Na widzach zrobiło to piorunujący efekt, a
monarsze przywróciło straconą równowagę umysłu. Ponieważ zaś Józka, pokojówka, i
młodsza z drugiego piętra odciągnęły tymczasem Urbanowa na stronę,
przedstawienie odbyło się szczęśliwie aż do tej stanowczej chwili, kiedy król,
ścięty kosą śmierci, opuszcza na ramię ukoronowaną głowę, a diabeł nadziewa go
na widły mówiąc:
Królu Herodzie! Za twe zbytki
Pójdź do piekła, boś ty brzydki!
Od owej szopki to i owo zmieniło się u nas.
Garnki wprawdzie po dawnemu się tłukły, ale o
"państwu Asnyk" nie było tak często mowy. Za to czas zaczął się liczyć w naszej
kuchni od całkiem nowej ery.
- Olaboga! - mówiła teraz Urbanowa - a toć ja ten
garnek kupiłam w tydzień potem, jak Jasiek był królem! A on już ciecze, choroba!
Albo też:
- Ale gdzie zaś, panienko! Przecie my ten sążeń
drzewa zaczęli akurat trzy dni przed tym, nim Jasiek był królem!
A mówiła to z taką powagą, z takim przekonaniem,
jakby królestwo Jaśka było spełnionym faktem politycznym i dało się w ściśle
oznaczonych granicach na karcie geograficznej wykazać. Zaczęła też w tym czasie
przebąkiwać, że musi Jaśka od Pośpieszyńskiego odebrać, bo "co mu ta po
siewstwie".
Jeszcze i w tym zaszła zmiana, że Urbanowa nie
myła teraz króla Heroda sama, ale szturchnąwszy go na powitanie, nalewała wodę,
dawała mu mydło do ręki i kazała samemu sobie kosierować - jak mówiła - uszy,
twarz, szyję i głowę, tylko stojąc nad nim pilnowała, żeby to zrobił
dokumentnie. Czesania przecież nie wyrzekła się jeszcze.
Mniej się jej także ręce jakoś trzęsły. Do
dawniej już uprzywilejowanej pod tym względem soboty przybyła teraz i niedziela
jeszcze.
W niedzielę po południu, uprzątnąwszy kuchnię,
otwierała Urbanowa swój kufer i wydobywszy z niego monarszą Jaśka purpurę
tudzież koronę z pozłotka kładła je na swoim łóżku i przypatrywała im się długo
z uśmiechem na zwiędłych ustach, kiwając głową i ocierając oczy świeżo wypranym
fartuchem.
- Mój Jasiek! Mój złocisty! Zawdziej no na siebie
ten ornat i koronę!... Niech ja się na ciebie napatrzę! Niech ja się nacieszę!
Jasiek się wzdragał, ale zwykle kończyło się na tym, że
zawdziewał, co matka chciała, a stara uderzała z klaskiem w dłonie, wołając:
- Istny król! Na króla się rodził! Żebym tak
zdrowa była, jak na króla! Przypatrzcie się, moi ludzie... Istny król!...
Był to wszakże ciągle jeszcze ten sam czarniawy,
chudy, ospowaty drągal, tylko że purpura coraz krótszą na niego się stawała.
Czasem też recytował swoją rolę. Słuchałam go z
zachwytem, a Urbanowa zalewała się łzami. Żaden najgenialniejszy nawet tragik
nie miał tak wzruszonych słuchaczy.
W trzy lata coś potem - podlotkiem już byłam -
przyniósł ktoś wiadomość, że Urbanowa dogorywa w bliskiej suterenie. Jak stałam,
tak zbiegłam po schodach. Od dawna już wprawdzie stara pijaczka nie służyła u
nas, ale zawsze bardzo ją lubiłam.
Kiedym weszła, nie widziałam nic zrazu w tej
wilgotnej, dusznej izbie, bo pod pułapem błąkały się dymy ze spalonego świeżo
przez kumoszki ziela. W pośrodku stała kupka kobiet gwarząc półgłosem o różnych
rodzajach śmierci. W głębi, na wysoko zasłanym kraciastą pierzyną łóżku, leżała
stara Urbanowa. Twarz jej zaszła już cieniem śmierci; nikły oddech ledwo piersi
jej poruszał, oczy tylko z wyrazem błogości i zachwytu wzniesione były do góry.
Lewa jej ręka przytrzymywała zapaloną gromnicę,
prawa leżała na ramieniu Jaśka, który wstrząsany głuchym łkaniem, z twarzą
ukrytą w matczynej pierzynie, klęczał przy łóżku w królewskiej purpurze i złotej
koronie na głowie.
Spod purpury ukazywały się od dawna widać nie
łatane przez matkę stare, spłowiałe spodnie i trepy na bosych wychudzonych
nogach...
|
